Vitamin

Küçük miktarları vücudun normal işlevini yerine getirmesi için gerekli olan bir grup kompleks organik maddedir. 13 vitamin vardır: A, C, D, E, K, B12, ve B vitamini kompleksinin altında yer alan yedi grup. Vücudun kendi kendisine sentezleyebildiği D vitamini haricindeki vitaminler diyet yoluyla alınmalıdırlar. Birçok sağlıklı insan için, tüm vitaminler ve katkı maddelerini yeterli oranlarda içeren dengeli bir diyet çok gerekli değildir; buna ek olarak, belirli vitaminlerin aşırı miktarlarSağ gözün görebildiği alan Pupil Fovea Optic chiasma Sağ optik trekt sağ alanlardan veri taşır Sol görme korteksi da alınması zararlı bile olabilmektedir. Bununla birlikte, spesifik vitamin katkı maddeleri, gebelik planı yapmakta olan veya hamile bayanlar ya da vitaminin işlevini engelleyen ilaçlar kullanan insanlar için önerilmektedir ÇEŞİTLERİ Vitaminler yağda veya suda çözünebilme özelliklerine göre kategorize edilebilir. Yağda çzünen vitaminler (A, D, E, ve K) barsak tarafından yağlarla birlikte kan dolanimına absorbe edilir ve daha sonra yağ dokusunda (genellikle karaciğer) depolanır. Bu vitaminlerin bazıları vücut tarafından yıllarca saklanabilir, bu yüzden günlük alınıma genellikle gerek duSEÇİLMİŞ VİTAMİNLER İÇİN REFERANS BESİN ALIMI (RNI) Aşağıdaki tabloda miktarları belirtilen vitaminlerin referans besin alımlanı (RNi gösterilmiştir; farklı olduğu durumda erkekler ve kadınlar için RNı değerlerinin yanında M ve F olarak belirtilmiştir. Rakamlar sağlıklı insanlar içindir; bebekler, tıbbi rahatsızlığı veya özel besin gereksinimi olan insanlar için uygun değildir. Vitamin Doğum - 6 ay Folik asit 50 (mcg/gün) Niasin 3 (mg/gün) Vitamin B6 0.2 (mg/gün) Riboflavin 0.4 (mg/gün) Tiamin 0.2 (mg/gün) Vitamin A 350 (mcg/gün) Vitamin B12 0.3 (mcg/gün) Vitamin C 25 (mg/gün) Vitamin D ** 8.5 (mcg/gün) E vitamini E vitamini için önerilen bir alım oranı yoktur. İhtiya duyulan miktar, diyetteki çoklu doymamış yağ asitlerine bağlıdır. Birçok kadına gebelik öncesinden gebeliğin onikinci haftasına kadar olan süre bovunca günlük dozu 400 mikrogram olan katkı tavsiye edilmektedir. Eğer fetüste nötral tüp hatası riski yüksekse, önerilen günlük doz 5 miligramdır. yulmaz. Yağda çözünebilen bir vitaminin eksikliği genellikle, bağırsağın yağ absorpsiyonunun engellendiği (malabsorpsiyon) veya uzun süreli zayıf diyetlerin yapıldığı düzensizliklerin bir sonucu olarak ortaya çıkmaktadır. C, B12 ve B kompleksi vitaminleri suda çözünür. C vitamini ve B kompleksi vitaminleri vücutta ancak sınırlı miktarlarda depolanabilir ve ihtiyactan fazlasının alındığı durumlarda vücuttan idrar vasıtasıyla atılır. Eksikliğinin önüne geçilebilmesi için düzenli alımı gereklilik arzeder. Bununla birlikte B12 vitamini karaciğerde yıllar boyunca depolanabilir. 4-6 6 ay 7-10 1-3 -1 yaş yaş yaş yaş 150 70 100 50 8 12 5 11 0.9 0.7 1.0 0.4 0.8 0.6 0.4 1.0 0.7 0.7 0.2 0.5 500 350 350 400 0.4 0.5 0.8 1.0 25 30 30 30 0 7 7 o Birimler mg = milligram (gramın binde biri) mcg = mikrogram (gramın milyonda biri)

VÜCUTTAKİ İŞLEVİ

Vitaminlerinin tümünün fonksiyonu günümüzde halen tamamen anlaşılamamıştır. Bunların birçoğu, bir veya daha fazla vücut sistemi üzerinde önemli etki gösterirken, birçoğu da enzimlerin aktivitelerinde yer alırlar. vitamin A Büyüme, kemik ve diş oluşumu, hücre yapımı, gece görüşü ile solunum, sindirim ve üreme sistemlerinin zarlarının enfeksiyonlara karşı korunabilmesi için hayati önem arz eden bir yağda çözünen vitamindir. A vitamini vücut tarafindan retinol fomunda absorbe edilir. 15-18 11-14 51+ 19-50 yaş yaş yaş yaş 200 200 200 200 M 16 M 18 M 17 M 15 F13 F14 F12 F12 M 1.5 M 1.4 M 1.2 M 1.4 F1.2 F1.2 F1.0 F1.2 M 1.3 M 1.3 M 1.2 M 1.3 F1.1 F1.1 F1.1 F1.1 M 0.9 M 1.1 M 1.0 M 0.9 F0.8 F0.8 F0.8 F0.7 M 700 ·M600 M 700 M 700 F600 F600 F600 F600 1.5 1.2 1.5 1.5 40 40 35 40 10† 0 0 0 *Yalnızca üç aylık süre için. **D vitamini güneş ışınlarından faydalanan vücut tarafindan sentezlenir. Belirli insanlar veya risk grupları D vitaminini diyetle alabilirler. † Yalnızca 6 ve daha yaşlı olan insanlar için Ekstra İhtiyaç: Hamilelik Emzirme +60 +100 0 +2 0 0 +0.3 +0.5 +0.3 +0.2 +350 +100 +0.5 0 +10* +30 V +10 +10 Karaciğer, balık yağı, yumurta sarısı ile süt ürünlerinde bulunur ve margarinlere katkı maddesi olarak eklenir. Vücudun retinole dönüştürdüğü karoten, çeşitli meyve ve sebzelerde bulunur EKSİKLİĞİ A vitamininin eksikliğine gelişmis ülkelerde nadiren rastlanır. Bircok vakanın sebebinin malabsorpsivon olduğu bilinmektedir. Belirli lipid düşürücü ilaçlarla yapılan uzun süreli tedavilerin de A vitamini eksikliğine yol açabildiği görülmüştür. Gelişmekte olan bazı ülkelerde bu vitaminin eksikliği, zayıf diyet sonucunda ortaya çıkmaktadır. Eksikliğinin ilk belirtisi gece körlüğüdür, ve bunu gözün kuruması ve iltihaplanmasi, keratomalasi (kornea erimesi) ve son olarak körlük takip eder. A vitamini eksikliği ayrıca enfeksiyonlara karşı dayanımı azaltır, cildi kurutur ve çocuklarda büyüme bozukluklarina neden olur. FAZLALIĞI A vitamininin uzun süreli olarak aşırı alınması; baş ağrısı, mide bulantısı, iştah kaybi, cilt soyulması, saç dökülmesi ve kadınlarda düzensiz menstrüasyona neden olur. Ağır vakalarda karaciğer ve dalak şişer. A vitamininin retinol formundaki aşırı tüketiminin, kemiklerdeki kırılma riskinin artmasıyla ilişkisi vardır. Gebelik süresince A vitamininin aşırı miktarlarda tüketilmesi doğum hatalarına sebep olabilir, ve hamile olan veya çocuk sahibi olmayı planlayan kadınların doktor tavsiyesi haricinde A vitamini katkı maddelerini almamaları ve karaciğer ürünlerini tüketmemeleri gerekir. Bebeklerde aşırı A vitamini, kafatasında biçimsizliğe yol açabilir ancak bu durum diyetin düzeltilmesiyle ortadan kalkar.

TIBBİ KULLANIMI

Tretinoin ilacı (bir A vitamini derivati) şiddetli aknenin tedavisinde kullanılmaktadır. vitamin B Bkz. B12 vitamini; B vitamini kompleksi. vitamin B12 Vücuttaki bircok enzimin aktivitelerinde hayati rol alan ve suda çözünen bir vitamindir. B12 vitamini; hücrelerin genetik maddelerinin üretiminde (ve dolayısıyla büyüme ve gelişmede), kemik iliğindeki alyuvarların üretiminde, folik asidin diyetteki kullanımında, ve sinir sisteminin işleyişinde büyük önem arzeder. Doğal olarak yalnızca hayvansal kökenli besinler B12 vitaminini içerirler; bu vitamin bakımından zengin olan besinler arasında karaciğer, böbrek, tavuk, sığır eti, domuz, balık, yumurta ve süt ürünleri bulunmaktadır. EKSİKLİĞİ Eksikliği genellikle kötücül kansızlık (bkz. megaloblastik anemi) nedeniyle bağırsağın B12 vitminini absorbe edememesinden kaynaklanır. Eksiklik bazen de gastrektomi (midenin tamaminın alınması), malabsorpsiyon ve veganizm nedeniyle ortaya çıkar. Eksikliğin yan etkileri arasında megaloblastik anemi, ağız ve dilde oluşan yaralar ve uyuşukluk ile kollarda meydana gelen karıncalanmalar gibi omuriliğin hasar görmesi sonucunda ortaya çıkan semptomlar bulunur. Depresvon ve hafıza kaybı da zaman zaman görülebil mektedir. FAZLALIĞI B12 vitamininin fazlalığının bilinen zararlı bir etkisi yoktur. vitamin B kompleksi Tiyamin (B1 vitamini), riboflavin (B2 vitamini), niyasin, pantotenik asit, pridoksin (B6 vitamini), biyotin (H vitamini) ve folik asitten oluşan suda çözünen bir vitamin grubudur. B12 vitamini bir önceki konuda anlatılmıştır. TİYAMİN Tiyamin, karbohidratların kullanımında ve bu yüzden de sinirlerin, kasların ve kalbin işleyişinde yer alan enzimlerin aktivitelerinde önemli bir rol oynar. Kaynakları arasında tam taneli tahıl kepekli ekmek, esmer pirinç, karaciğer, böbrek, domuz, balık, fasülye,fındık ve yumurta bulunmaktadır. Bu vitaminin eksikliğine vatkın olan insanlar arasında zayıf diyet yapan yaşlı insanlar ve hipertiroidizm (tiroid bezinin aşırı aktivitesi), malabsorpsiyon veya aşırı alkol bağımlılığı olan insanlar bulunmaktadır. Bu vitaminin eksikliği, şiddetli hastalık, ameliyat veya yaralanmanın bir sonucu olarak ortaya çıkabilir. Tiyaminin hafif eksikliğinde ise yorgunluk, rahatsızlık ve iştah kaybı ortaya çıkabilir. Aşırı eksiklik karın ağrısı, kabızlık, depresyon, hafıza zayıflığı ve beriberiye neden olurken; alkoliklerde Wernicke-Korsakoff sendromuna yol açabilir. RİBOFLAVIN Riboflavin; karbohidratların, yağların ve proteinlerin parçalanması ve kullanımında; hücrelerdeki enerji üretiminde; diğer B vitaminlerinin kullanımında; ve böbrek üstü bezleri tarafından hormon salgılanmasında görev alan çeşitli enzimlerin aktiviteleri için gerekli olan bir vitamindir. Karaciğer, tam taneli tahıllar, süt, yumurta ve bira mayası bu vitaminin en önemli kaynaklaridır. Riboflavin eksikliğine yatkın olan insanlar arasında; fenotiyazin antipsikotik ilaçları, trisiklik antidepresan ilaçları ve östrojen içerikli ağız yoluyla alınan gebelik önleyici ilaçları kullananlar ve malabsorpsiyon ve alkol bağımlılığı olan insanlar vardır. Bu vitaminin eksikliği, şiddetli hastalık, ameliyat veya yaralanmanın bir sonucu olarak ortaya çıkabilir. Uzun süreli eksiklik, dil ve ağzın köşelerindeki yaralara, ve ambliyopi ile fotofobi gibi göz hastalıklarına neden olabilmektedir. NÍYASİN Karbohidrat ve yağ metabolizmasında, sinir ve sindirim sisteminin işleyişinde, cinsel hormonların salgilanmasında ve sağlıklı cilt bakımında görev alan çeşitli enzimlerin aktivitelerinde gerekli olan bir vitamindir. Ana kaynakları arasında karaciğer, yağsız et, balık, fındık, ve kuru fasülye bulunur. Niyasin vücutta triptofandan (bir amino asit) yapılabilir. Eksikliğinin ana nedenleri malabsorpsiyon hastalığı ve asırı alkol bağımlılığıdır. Uzun süreli eksikliği, ana semptomları ciltteki yaralar ve çatlamalar, ağız ve dildeki iltihaplanmalar ve zihinsel problemler olan pelagraya yol açabilir.

PANTOTENİK ASIT

Karbohidrat ve yağ metabolizmasında, kortikosteroidlerin ve cinsel hormonların salgılanmasında, diğer vitaminlerin kullanımında, sinir sistemi ve böbrek üstü bezlerinin işleyişinde, ve büyüme ile gelismede görev alan cesitli enzimlerin aktiviteleri icin gerekli olan bir vitamindir. Hemen her sebzede, tahilda ve hayvansal gıdada bulunmaktadır. Pantotenik asidin eksikliği genellikle malabsorpsiyonun ve alkolizmin bir sonucu olarak ortaya cıkar, ancak siddetli hastalık, ameliyat ve yaralanmaların sonucunda da ortaya çıkabilir. Eksikliğinin etkileri arasında halsizlik, baş ağrısı, mide bulantısı, karın ağrısı, uyusukluk ve karıncalanma duygusu, kas krampları ve solunum yolu enfeksiyonlarına yatkınlık bulunmaktadır. PRIDOKSİN Karbohidrat, yağ ve proteinlerin kullanimında, alyuvarların ve antikorların üretiminde, sindirim ve sinir sisteminin işleyişinde ve sağlıklı cilt bakımında ver alan cesitli enzim ve hormonların aktivitelerine destek verir. Karaciğer, tavuk, domuz, balık, tam taneli tahil, buğday tohumu, muz, patates ve kurutulmuş fasülye, pridoksinin başlıca kaynaklarıdır. Pridoksin ayrıca barsak bakterileri tarafından üretilir. Pridoksin eksikliğine yatkın olan insanlar arasında malabsorpsiyon veya aşırı alkol bağımlılığı olan, belirli ilacları (penisilamin ve izoniyezid gibi) kullanan ve zayıf diyet yapan yaşlı insanlar sayılabilir. Eksikliği; halsizlik, rahatsızlık, depresyon, cilt hastalıkları, ağız ve dilde görülen iltihaplanma, anemi ve bebeklerde felce yol açabilmektedir. Yüksek dozda pridoksin katkı maddelerinin uzun süreli kullanımını sinir hastalığıyla ilişkilendirilmektedir. BİYOTİN Yağ asitlerinin ve karbohidratların parçalanmasında ve protein parçalanması nedeniyle ortaya çıkan atık maddelerin vücuttan atılmasında görev yapan çeşitli enzimlerin aktiviteleri için gereklidir. Basta karaciğer olmak üzere, fistık, kuru fasülye, yumurta sarısı, mantar, muz, greyfurt ve karpuz gibi birçok yiyecekte biyotin bulunmaktadır. Biyotin, barsaktaki bakteriler tarafiından da üretilmektedir. Uzun süreli antibiyotik ve sülfonamid ilaçların kullanıldığı tedaviler biyotin eksikliğine yol açabilmektedir. Semptomları arasında halsizlik, yorgunluk, iştahsızlık, saç dökülmesi, depresyon, dilin iltihaplanması ve egzama vardır.

FOLİK ASIT

Folik asit, nükleik asit üretimi ve buna bağlı olarak büyüme ve üreme, alyuvar üretimi ve sinir sisteminin işleyişinde faaliyet gösteren çeşitli enzimler için hayati bir önem taşır. Folik asit kaynakları arasında vesil sebzeler, mantar, karaciğer, fındık, kuru fasülye, bezelye, yumurta sarısı ve kepekli ekmek sayılabilir. Hafif folik asit eksikliğine sıklıkla rastlanmaktadır ancak diyet içerisindeki alımının artırılmasıyla durum düzeltilebilir. Daha ağır eksiklikleri ise gebelikte, anne sütü ile beslemede, prematüre veya düşük ağırlıklı bebeklerde, diyalizli hastalarda, bazı kan hastalıklarında, bir cilt hastalığı olan sedef hastalığında, malabsorpsiyon veya alkol bağımlılığında, ve belirli ilaçların kullanımında görülür. Ana etkileri arasında anemi, ağız çevresinde görülen varalar, ve cocuklarda büvüme noksanlığıdır. Folik asit katkı maddelerinin gebelik öncesinde ve hamileliğin ilk oniki haftasında önerilen dozları bebekteki sinir yolu hastalığı riskini azaltmaktadır; eğer aile geçmişinde daha önce rastlanmışsa daha yüksek dozlar da tatbik edilebilir. vitamin C Çeşitli enzimlerin aktivitelerinde önemli rol oynayan ve suda çözünen bir vitamindir. C vitamini; sağlıklı kemik, diş, dişeti, kan damarları ve bağ dokusunun bakımı ve büyümesi için; bazı sinir ileticilerinin ve böbrek üstü bezi hormonlarının salgılanmasında; immün sisteminin enfeksiyonlara karşı verdiği tepkide; varaların ivilesmesinde; ve demirin absorpsivonunda önemli rolleri üstlenir. Bununla birlikte C vitamini katkılarının soğuk algınlığına karşı bünyeyi koruduğuna dair herhangi bir kanit mevcut değildir. Ana kaynağı meyve ve sebzelerdir. Yiyecekler işlendiğinde, pişirildiğinde ve ilık ortamda bekletildiğinde önemli miktarda vitamin kaybı gerçekleşmektedir. EKSİKLİĞİ C vitamininin hafif eksikliği, ciddi yaralanmalar veya ağır yanıklar sonucu ortaya çıkar. Ağız yoluyla alınan gebelik önleyicilerin kullanımından veya karbon monoksidin sürekli teneffüs edilmesinden (egzoz veya sigara dumani), ya da ciddi bir ameliyat veya ateşlenme sonrasında da bu vitaminin eksikliği görülür. Halsizlik, genel ağrılar, diş etlerinde şişme, ve burun kanaması görülebilir. Daha ciddi eksiklikler genellikle zayıf beslenme dolayısıyla ortaya çıkar. Ağır eksiklikler kansızlık ve iskorbit hastalığına yol açabilir. FAZLALIĞI Sağlıklı yetişkinler için C vitamininin yüksek dozları toksik değildir. Bununla birlikte, çok yüksek dozlarda mide bulantısı, mide krampları ve ishal görülebilmektedir. vitamin D Vücuttaki fosfat ve kalsiyum dengesinin düzenlenmesine yardımcı olan, barsaktaki kalsiyum emilimini destekleyen, ve kemik ve disleri kuvvetlendiren maddeler grubu için kullanılan kollektif bir terimdir. D vitaminini içeren ana besin kaynakları, balık, karaciğer ve yumurta sarısıdır; bu vitamin margarinlere de katılmaktadır. D vitamini, kızılötesi ışığın ciltteki belirli kimyasallara etki etmesi sonucu vücutta sentezlenebilmektedir. EKSİKLİĞİ D vitamini eksikliğine, zayıf beslenen insanlarda, prematüre bebeklerde, ve güneş ışığından mahrum kalan insanlarda rastlanabilir. Malabsorpsiyonun bir sonucu olarak da ortaya çıkabilir. Diğer sebepleri arasında karaciğer veya böbrek düzensizlikleri ile bazı genetik hatalar vardır. Antikonvülzan fenitoin gibi belirli ilaçların uzun süreli kullanımı da bu vitaminin eksikliğine yol açabilir. Çocuklarda bu vitaminin eksikliği raşitizme, yetişkinlerdeki uzun süreli eksikliği ise kemik yumuşamasına neden olabilmektedir. FAZLALIĞI D vitamininin aşırı alımı hiperkalsemi (vücutta kalsiyum miktarının anormal derecede artması) ve yumuşak dokularda, böbreklerde ve kan damarlarının duvarlarında kalsiyum birikmelerine yol açabilmektedir. Çocuklarda bunun eksikliği büyüme geriliğine sebep olabilmektedir. vitamin E Normal hücre yapısı, belirli enzimlerin aktivitelerinin gerçekleştirilmesi ve alyuvarların oluşumu için gerekli olan maddeler grubu için kullanılan kollektif bir terimdir. E vitamini ayrıca akciğer ve diğer dokuları kirlenmenin verdiği zarardan korur ve bu vitaminin hücre yaşlanmasını geciktirdiğine inanılır. Kaynakları arasında bitkisel yağlar, fındık, et, yeşil sebzeler, tahıllar ve yumurta sarısı bulunur. EKSİKLİĞİ E vitamininin diyetsel eksikliğine nadiren rastlanmaktadır; ancak malabsorpsiyon ve karaciğer hastalığı bulunan insanlarda ve prematüre bebeklerde sıklıkla karşılaşılabilmektedir. Bu durum, kansızlığa yol açan alyuvar tahribatına neden olur. Bebeklerde irritasyon ve ödem oluşumuna (dokularda sıvı birikimi) neden olabilir. FAZLALIĞI E vitamininin uzun süreli aşırı alımında karın ağrısı, mide bulantısı ve ishal görülebilir. Bu durum ayrıca A, D ve K vitaminlerinin barsak tarafindan emiliminin azalmasına sebep olur vitamin K Karaciğerde bulunan ve kanın pıhtılaşV masını destekleyen maddelerin oluşumu için gerekli olan ve yağda çözünen bir vitamindir. K vitamini; yeşil sebzeler, bitkisel yağlar, yumurta sarısı, peynir, domuz eti ve karaciğerde bulunmakla birlikte barsak bakterileri tarafindan da üretilir. EKSİKLİĞİ K vitamininin diyetsel eksikliğiyle nadiren karşılaşılır. Bu vitaminin eksikliğine çoğunlukla malabsorpsiyon, karaciğer rahatsızlığı ve kronik ishalden şikayetçi olan hastalarda rastlanmaktadır. Bu, uzun süreli antibiyotik tedavilerinde de karsılasılabilen bir durumdur. K vitaminin eksikliği, burun kanaması ile dişetlerinde, barsakta ve idrar yolunda görülen kanamalara yol açabilir. Yeni doğmus bebeklerde K vitaminini üretecek barsak bakterileri olmadığı için bu vitaminin eksikliğinin, rutin olarak verilece katkı maddelerivle engellenmesi gerekebilir. Katkı maddelerinin olmadığı durumlarda yaşamı tehtid edebilen beyin kanaması riski ortaya çıkar.