Koklama

KOKLAMA

Koklama duyusu görme, işitme, tat alma, denge, dokunma, proprioseptörler (hareket ve vücudun konumuyla ilgili duyu), ağrı ve isı duyularıyla birlikte temel duyulardan biridir. Koklama duyusu, havayla birlikte içeri çekilen maddeciklerin kimyasal doğasına ve ağızla yutaktan burna ulaşan gıda maddeleriyle içeceklerin kokusuna yanıt verir. Koku vermek için doğal gaza eklenen metil merkaptan gibi bazı uçucu maddelere karşı olağanüstü duyarlıdır. Kokular, burnun iç çeperindeki sinir hücreleri tarafından algılanır. Koku duyuları, koklama sinirleriyle beynin, burnun üzerinde yer alan ve rinensefalon ya da limbik sistemi barındırdığı için limbik lop olarak bilinen kısmına gönderilir.

Burun boşluklarının tavanında mukus zarı, kokuları algılamak için özel niteliklere sahip sinir hücreleri içerir. Mukus zarının bu bölgesine koklama epiteli ya da koklama organı adı verilir; toplam alanı yaklaşık 5 santimetre karedir. Geçen havadan kokuları çözmek için epitelin yüzeyi nemli tutulur. Yaklaşık 100 milyon tane olan koku algılayıcı hücre, değişime uğramış birer çekirdektir. Her bir hücrenin gövdesinden epitele doğru bir uzantı çıkar ve burada koklama kabarcığı olarak son bulur. Bu kabarcık, koku algılayıcısı olarak görevlidir.

Miyelin kılıfına sahip olmayan bir sinir lifi, duyuyu, her bir algılayıcı hücresinden epitelin altındaki bağ dokusuna taşır; burada diğerleriyle birleşerek koklama sinir lifleri demetini oluşturur ve koklama sinirleri adını alır. Yaklaşık 20 tane olan koklama siniri, etmoid kemiğinin delikli plakasından geçip koklama sinirinin ön ucu olarak beyinde son bulur. Bu ön uçlar, beynin koklama alanına doğru uzanan oval yapılardır. Koklama sinirleri ön uçları içinde koku algılayıcı hücrelerin sinir lifleri toplanıp kronik şekilleri nedeniyle mitral hücreler olarak adlandırılan hücre uzantılarında sona ererler (sinaps).

Her bir mitral hücrede yaklaşık 1.000 sinir lifi vardır Koku algılayıcı hücrelerle mitral hücreler arasındaki bu sinapslar, glomeruller adı verilen kümeleri oluşturmak için gruplar halinde toplanırlar. Mitral hücrelerin sinir lifleri, arka tarafa doğru hareket ederek beyin kabuğuyla ön beynin komşu kısımlarında sona erer; böylece kokunun bilinçli algısı için bir geçit oluştururlar. Bu nedenle koku algılayıcılarından beyin kabuğuna uzanan yolda sadece bir tane sinaps (koklama siniri ön ucu içinde) bulunur; bu, diğer bütün duyulara oranla daha doğrudan bir bağlantıdır.

Koklama siniri ön ucu içindeki diğer hücreler (çekirdekler arası), bir glomeruli diğerine bağlar; ayrıca iki koklama sinirinin ön uçlarını orta hatta birleştirir. Mitral hücrelerle diğer hücrelerden gelen sinir lifleri, koku alma sistemi boyunca yolculuk ederek ya doğrudan ya da dolaylı olarak, ileti sinir hücrelerine dönüşerek, beynin orta koklama alanıyla yan koklama alanı olarak bilinen iki kısmında son bulurlar. Hem orta hem de yan koklama alanlarının hipotalamus, hipokampus ve beyin sapıyla sinir bağlantıları vardır. Bu alanlar, kokulara, özellikle de beslenme etkinliklerine verilen otomatik yanıtları (tükürük gibi) ve duygusal yanıtları (zevk, korku ve cinsel istek gibi) denetler.

Koku molekülleri, burun deliklerinden içeri girip burun boşluğuna geçer ve burundaki mukus tabakasında çözülürler. Koklama sinirinin ön ucuna sinyaller gönderen koku algılayıcılarını uyarırlar, Buradan sinir sinyalleri, koklama siniri boyunca koklama korteksine, limbik sisteme ve beyindeki hipotalamusa gider. Kokuların tanımlandığı ve vücudun yanıtının oluşturulduğu yer hipotalamustur. Diğer bütün duyular arasında beyne en doğrudan geçidi olan koklama duyusudur. Koklama ve limbik sistem Koklama sinirinin ön uçları, doğrudan limbik sistemdeki hipokampuse ve amigdalaya bağlıdır; limbik sistem, bellek ve duygular için önemli bir role sahiptir.

Bu durum, neden kokuların bize geçmişteki yerleri ve duyguları anımsattığını açıklar. Bazı kokular, limbik sistemin hipotalamusla hipofiz bezini harekete geçirmesini sağlar; bu, iştahın yanı sıra zevk, korku ve cinsel cazibe gibi duygusal tepkilerle ilgili hormonların salgılanmasını tetikler. Koku algılayıcıları, burun boşluğunun tavanında yer alır. Küçük bir mukus zarı bölgesi (koku epiteli) ince tüyleri olan milyonlarca sinir hücresi içerir. Koku molekülleri, epitelin nemli yüzeyinde çözündüklerinde sinir hücrelerini uyarırlar. Sinir uyarıları, sinir lifleri boyunca, delikli plaka üzerindeki delikler aracılığıyla beynin alın lopu altındaki koklama siniri ön ucuna iletilir.

Koklama duyusunun yitimi (anozmi), en yaygın olarak burnun tıkanması sonucu (örneğin soğuk algınlığında olduğu gibi) meydana gelir. Koku halüsinasyonları, beynin şakak kemiği bölümüne uyan kısmında tümörler gibi fiziksel ya da psikolojik nedenler sonucu ortaya çıkabilir.