Tükürükbezleri

TÜKÜRÜKBEZLERİ

Tükürükbezleri, sindirim borusunun başlangıcının etrafında yer alır. Tükürükbezlerinin salgıladığı tükürük, gıda maddelerini ıslatarak bir kitle (bolus) haline getirilmesine olanak tanır; böylece çiğneme ve yutma işlemlerini kolaylaştırır. Tükürüğün gıda maddelerini islatması, gıda maddeleri içindeki kimyasal maddelerin çözülmesini ve tat alma duyusu için tat cisimciklerine iletilmelerini sağlar. Tükürük, gıda maddelerinin daha basit maddelere indirgenmesini sağlayan sindirim enzimleri açısından zengindir. Tükürükteki başlıca enzim, nişastayı bileşenlerine ayırmaya başlayan amilazdır. Bu süreç, gıda maddesi kitlesi mideye ulaşana kadar devam eder; mide asitleri, amilazın etkinliğini azaltır.

İnsan tükürüğü, lizozom (hücre içerisinde bulunan ve sindirime yardımcı salgılar yapan organel) ve bakterileri denetleyerek, vücudu hastalıklara yol açan bakterilerin saldırısına karşı koruyan, antikorlar gibi maddeler de içerir. Tükürükbezleri, iki gruba ayrılır. Ana tükürükbezleri, çıplak gözle kolayca görülebilen geniş yapılardır. Üç çift salgıbezinden oluşurlar: kulak yanı, altçene kemiği altı ve dil altı salgıbezleri. Mikroskobik olan küçük tükürükbezleri ağız, damak ve boğaza dağılmıştır. İnsan tükürüğü, temel olarak altçene kemiği altı salgıbezlerinin salgılarından oluşur; önem sırasına göre sıraladığımızda kulak yanı, dil altı ve küçük salgıbezleri, tükürük üretimine katkıda bulunur.

Kulak yanı tükürükbezleri (parotid), kulağın önünde yer alır. Buradan çıkan bir kanal, her iki tarafta üstçenedeki ikinci azıdişlerinin karşısından ağza açılır. Bu kanalın ağza açıldığı yerde dilin uç kısmıyla hissedilebilen bir mukoza kanadı bulunur. Altçene kemiği altı salgıbezleri, çenenin her iki yanında, çene açısının yaklaşık 2-3 santimetre önünde bulunur. Bu salgıbezinden çıkan kanal, dilin altındaki ağız tabanına açılır. Dil altı salgıbezleri, daha küçüktür ve ağız tabanı üzerindeki sırtlarda yer alır. Ağız tabanına açılan çok sayıda küçük kanal vardır. Tükürükbezleri, aslında sinir sisteminin denetimi altındadır; ancak bazı hormonlar, salgıbezlerinin işlevlerini etkileyebilir.

Otonom sinir sisteminin hem parasempatik hem de sempatik bölümleri, tükürükbezlerinin işlevlerine katkıda bulunur. Parasempatik sinirler, sindirim enzimleri açısından zengin olan bol miktarda tükürük salgılanması için uyarımda bulunduğundan büyük olasılıkla çok daha önemlidir. Tükürüğün salgılanması, gıda maddelerinin koku ve görünüşüne yanıt olarak ve ağızda gıda maddesi varken meydana gelir. Tükürükbezlerinin sempatik uyarımı, tükürük içinde çok az enzim içeriğiyle kuru bir ağza (endişe ya da korku durumlarında olduğu gibi) neden olabilir Tükürükbezlerinin de etkilendiği bazı hastalıklar vardır.

Kabakulak virüsünün yol açtığı enfeksiyon, kulak yanı tükürük bezinin belirgin bir biçimde genişlemesine yol açarak yüzle yanakta ağrılı bir şişliğe neden olur. Tükürükbezlerinde tümör oluşumuna da rastlanabilir. Bu tür tümörlerin büyük bir kısmı, yanak yanı salgıbezlerinde görülür ve yaklaşık yüzde 80’i iyi huyludur (saldırgan olmayan ve daha az tehlikeli tümörler). Dil altı salgıbezlerinde ortaya çıkan tümörlerin yaklaşık olarak yarısı iyi huyluyken; kalan yarısı kötü huyludur (saldırgan ve potansiyel olarak öldürücü tümörler). Tükürükbezi kanserleri, cerrahi müdahaleyle ya da ışın terapisiyle tedavi edilebilir.